Platformlara Göre Meme Kültürü: TikTok, Instagram, X, Reddit ve YouTube

Aynı meme, sabah bir forumda doğup öğlen kısa videoya, akşam da bir mesajlaşma grubunda çıkartmaya dönüşebiliyor. Ama her platform memeyi biraz değiştiriyor: bir yerde yazıya, bir yerde sese, bir yerde oylamaya dayanıyor. Bu yazıda büyük platformların meme kültürünü nasıl şekillendirdiğini, her birinin hangi özellikleriyle memeleri yaydığını anlatıyoruz.

Bir not: Burada platformları "en çok", "en iyi" diye sıralamıyoruz. Her platformun kullanıcı sayısı, algoritması ve özellikleri sürekli değişiyor. Anlattığımız şey, her platformun meme üretimine ve yayılmasına etki eden temel özellikleri.

Reddit: oylamayla süzülen memeler

Reddit, Haziran 2005'te kurulan ve konulara göre ayrılmış topluluklardan (subreddit) oluşan bir platform. Kullanıcılar bağlantı, yazı, görsel ve video paylaşıyor; diğer üyeler bu paylaşımları yukarı ya da aşağı oylayarak (upvote/downvote) öne çıkarıyor ya da geri itiyor.

Bu yapının meme kültürüne etkisi iki yönlü:

• Konuya özel mizah: Her topluluğun kendi iç şakaları oluşuyor. Bir oyunun, bir dizinin ya da bir mesleğin memeleri o konunun topluluğunda doğup olgunlaşıyor.
• Oylamayla seçilme: Çok oy alan paylaşımlar topluluğun ön sayfasında öne çıkıyor; bu da memeler için bir tür topluluk elemesi anlamına geliyor.

"Şanssız Brian" (Bad Luck Brian) gibi bazı klasik memeler, ilk olarak Reddit'te paylaşılan görsellerden çıktı.

X (Twitter): yazı ve alıntı

X, eski adıyla Twitter, kısa yazıların platformu olarak yazıya dayalı memelerin önemli mecralarından biri oldu. 2015'te eklenen "alıntılayarak paylaşma" özelliği (bugünkü adıyla quote repost), kullanıcıların başka bir paylaşımı kendi yorumlarıyla birlikte yeniden paylaşmasını sağladı.

Bu özellik, meme zincirlerinin araçlarından biri oldu: biri bir şey paylaşıyor, binlerce kişi aynı paylaşımı kendi espriyle alıntılıyor. Gündem memeleri, yani bir maç, bir dizi bölümü ya da bir haber anında üretilen şakalar, bu alıntı zincirleriyle kolayca çoğalabiliyor. Ekran görüntüsü memeleri, yani bir paylaşımın görüntüsünün alınıp başka bir platformda yeniden paylaşılması da bu kültürün bir parçası.

TikTok: ses, düet ve kısa kesit

TikTok, memeyi görselden sese ve harekete taşıdı. Platformda kullanıcılar videolarına müzik ve kendi seslerini ekleyebiliyor. Aynı ses kaydının üstüne farklı kişilerin kendi versiyonunu çekmesi, platformdaki akımların tanıdık bir biçimi.

Meme üretimini hızlandıran iki özellik daha var:

• Düet: Kendi videonu mevcut bir videonun yanına, orijinal sesle birlikte eklemeni sağlıyor. Özellik TikTok'a musical.ly'den geçti; Wikipedia'nın aktardığına göre pek çok akımın çıkış noktası oldu.
• Stitch: Başka bir videonun bir bölümünü kendi videonun başına ekleyip ona cevap vermeni sağlıyor.

Türkiye açısından TikTok'un belki de en belirgin etkisi, eski dizi sahnelerinin ve TV anlarının kısa kesitler hâlinde yeniden dolaşıma girmesi. Bu dönüşümü Türk meme kültürünün kısa tarihi yazımızda anlattık.

Instagram: meme sayfaları ve Reels

Instagram'da memeler fotoğraf ve kaydırmalı gönderilerin yanı sıra, düzenli meme paylaşan "meme sayfaları" üzerinden de dolaşıyor. Kısa video bölümü Reels ile birlikte ses ve kesit memeleri Instagram'da da yaygınlaştı; aynı meme iki platformda birlikte dolaşabiliyor.

Meme sayfalarında sık karşılaşılan bir sorun da içerik sahipliği: bir memenin kimin tarafından üretildiği, yeniden paylaşımlar sırasında kolayca kaybolabiliyor. Bu yüzden kaynak göstermek, meme topluluklarında saygı gören bir alışkanlık.

YouTube: arşiv ve uzun hafıza

YouTube, meme kültürünün arşivi gibi çalışıyor. Pek çok Türk memesinin kaynağı olan dizi sahneleri, sokak röportajları ve haber kesitleri YouTube'da izlenebiliyor; Meme Yarışması'ndaki memelerin videolarının tamamı da YouTube'dan. Örneğin "Ankara ayağını denk alsın" sözü, Sarı Mikrofon kanalının YouTube'da yayınlanan Mersin röportajından geliyor; hikâyesini ansiklopedide anlattık.

2021'de herkese açılan YouTube Shorts ile YouTube da kısa dikey videoya girdi. Böylece aynı platformda hem memenin orijinal uzun videosu hem de ondan kesilmiş kısa versiyonları bir arada bulunabiliyor.

Yarışmadaki videolar YouTube'da yayınlanan içeriklerin gömülü hâli; hakları sahiplerine ait. Her soruda bir meme videosu ya da görseli çıkıyor ve hangi sözle tanındığını buluyorsun; yarışmayı buradan deneyebilirsin.

Mesajlaşma uygulamaları: memelerin görünmeyen dolaşımı

WhatsApp ve Telegram gibi mesajlaşma uygulamaları, memelerin görünmeyen dolaşım yerleri. Burada bir memenin kaç kez paylaşıldığını dışarıdan görmek mümkün değil, çünkü paylaşımlar kapalı gruplarda ve özel sohbetlerde oluyor. Bu gruplarda dolaşan memelerin bir kısmı, diğer platformlardan kaydedilip yeniden gönderilen görseller ve videolar. Çıkartmalar da bu uygulamalarda memelerin küçük ve hızlı bir biçimi hâline geldi.

Sözlükler: Türk internetine özgü bir mecra

Türkiye'nin meme kültüründe uluslararası platformların yanında yerli bir mecra da var: sözlükler. 1999'da yayına başlayan Ekşi Sözlük ve ardından gelen diğer sözlükler, kalıp sözlerin, esprilerin ve "caps" denen ekran görüntüsü memelerinin doğduğu ve yayıldığı yerlerden oldu. Sözlüklerde bir memenin anlamı çoğu zaman bir başlık altında tartışılarak, tanımlanarak kayda geçiyor.

Bir meme platformlar arasında nasıl yolculuk eder?

Tipik bir yolculuğu şöyle düşünebilirsin:

1. Bir an ortaya çıkar: bir dizi sahnesi, bir röportaj, bir oyun hatası, bir canlı yayın.
2. Biri bu anı keser ya da ekran görüntüsünü alır ve paylaşır.
3. Başkaları onu kendi durumlarına uyarlar: yeni bir yazı, yeni bir ses, yeni bir bağlam.
4. Meme başka platformlara taşınır ve her platformun kendi formatına uyar.
5. Zamanla bazı memeler unutulur, bazıları ise yıllar sonra yeniden keşfedilir.

Bu yolculukta her platform memeye bir şey ekler: bir yerde yeni bir yazı, bir yerde yeni bir ses, bir yerde yeni bir bağlam. Memenin kaynağı ise çoğu zaman bu aktarımlar sırasında kaybolur. Bir memenin ilk nerede çıktığını bulmak istersen bir memenin kaynağı nasıl bulunur rehberimize bak; Türk memelerinin kökenleri için Meme Ansiklopedisi sayfamızda arama yapabilirsin.

Kaynaklar

• Wikipedia: Reddit — Kuruluş tarihi, subreddit yapısı ve oylama sistemi.
• Wikipedia: Twitter — 2015'te eklenen alıntılayarak paylaşma özelliği.
• Wikipedia: TikTok — Ses, düet ve stitch özellikleri.
• Wikipedia: YouTube Shorts — Kısa videoların herkese açıldığı tarih.
• Vikipedi: Ekşi Sözlük ve İnci Sözlük — Sözlüklerin kuruluşu ve caps kültürü.