Türk Meme Kültürü: Caps'ten Video Memelere Kısa Tarih

Türk internet mizahı, dünyadaki meme kültürünün bir kopyası değil; kendi mecraları, kendi kahramanları ve kendi dili olan bir gelenek. Sözlük entry'lerinin ekran görüntüleriyle başlayan bu hikâye bugün TikTok'ta yeniden kurgulanan dizi sahnelerine uzanıyor. Bu yazıda Türk meme kültürünün nasıl değiştiğini dönem dönem, belgelenebilen örneklerle anlatıyoruz.

Sözlükler: Türk internet mizahının ilk mutfağı

Türkiye'de internet mizahının ilk büyük toplulukları sözlüklerde oluştu. Ekşi Sözlük, 15 Şubat 1999'da Sedat Kapanoğlu'nun başlattığı bir proje olarak 10-15 kişilik bir kullanıcı grubuyla yayına başladı. Kullanıcıların bir başlık altında "tanım" yazdığı bu yapı, zamanla hem bilgi hem de mizah üretilen bir yere dönüştü. Pek çok kalıp söz, espri ve internet deyimi önce bir sözlük başlığında doğdu.

Sözlük formatı sonraki yıllarda çoğaldı. 19 Aralık 2009'da kurulan İnci Sözlük, argo ve sert üslubuyla bilinen bir topluluk oldu ve Türkçe Vikipedi'ye göre internetteki "caps" kültürünü oluşturan yerlerden biri kabul ediliyor.

Caps dönemi: ekran görüntüsünden mizaha

"Caps", İngilizce "screen capture" yani ekran görüntüsü ifadesinden geliyor. Türk internetinde bu kelime, bir televizyon karesinin, bir haber başlığının ya da bir sözlük tanımının ekran görüntüsü alınıp üstüne ya da altına esprili bir yazı eklenmesiyle oluşan paylaşımların genel adı oldu. Uluslararası literatürde "image macro" denen, fotoğrafın üstüne ve altına kalın yazı eklenen formatın Türkiye'deki en yakın karşılığı caps sayılabilir.

Caps, televizyon ile internet arasında bir köprü kurdu: yayınlanan bir dizinin, bir yarışma programının ya da bir haberin karesi, esprili bir alt yazıyla sözlüklerde ve sosyal medyada dolaşıma girebiliyordu.

Aynı dönemde mizah sadece görsellerle sınırlı kalmadı. Amerikan hiciv sitesi The Onion'dan etkilenerek kurulan Zaytung, gerçek olmayan haberleri gerçek haber diliyle yazarak internet mizahına yeni bir tür ekledi; adı da Almanca "gazete" anlamındaki Zeitung kelimesinden geliyor.

Video dönemi: sokak röportajları ve TV anları

Görüntü paylaşımının yerini zamanla video aldı ve Türk memelerinin bugünkü karakteri büyük ölçüde bu dönemde oluştu: bir memenin kendisi artık bir kare değil, bir cümle ve o cümlenin söylendiği an.

Sokak röportajları

YouTube'daki sokak röportajı kanalları, sıradan insanların kamera karşısındaki doğal ve beklenmedik cevaplarını milyonlarca kişiye ulaştırdı. Sarı Mikrofon kanalının Mersin'de yaptığı bir röportajda "Mersinli Cihangir" olarak tanınan bir vatandaşın söylediği "Ankara ayağını denk alsın" sözü bunun en bilinen örneklerinden biri. Söz, videodan kopup kendine güvenen herkese takılmak için kullanılan bir kalıba dönüştü; hikâyesini ansiklopedide anlattık.

Haber ve TV anları

Televizyon arşivleri de meme kültürünün hazinesi oldu. Gazeteci Uğur Dündar'ın, iş insanı Halil Bezmen'in izini ABD'de sürdüğü haber takibinde kapıya seslendiği "Sayın Bezmenler, lütfen açar mısınız efendim kapıyı?" cümlesi yıllar sonra bile memeleşmeye devam ediyor. Dündar, 2022'de verdiği bir röportajda o günü yeniden anlattı. Memenin ayrıntıları ansiklopedi sayfasında.

Dizi replikleri

Türk dizileri, meme üretiminin belki de en verimli kaynağı. Kanal D'de yayınlanan Kuzey Güney'de Kıvanç Tatlıtuğ'un canlandırdığı fırıncı oğlu Kuzey'in "Kurabiye var, simit var, neye bakıyon?" çıkışı, Show TV'de yayınlanan Adını Feriha Koydum'daki "Bir de bayıl istiyorsan Feriha" repliği ya da Ezel'de Ramiz Dayı'nın "Ben kaldım kardeş, ben kaldım" sözü, dizilerin yayınından yıllar sonra bile günlük dilde kullanılıyor. Bu repliklerin nereden çıktığını ve nasıl kullanıldığını meme olan Türk dizi replikleri yazımızda tek tek anlattık.

Kısa video dönemi: her şey yeniden kurgulanıyor

Kısa video dönemi Türkiye'de de meme üretiminin hızını ve biçimini değiştirdi. Twitter'ın satın aldığı Vine, 2013'te yalnızca 6 saniyelik döngüsel videolarla başladı ve 2017'de kapandı; ardından TikTok, Instagram Reels ve 2021'de herkese açılan YouTube Shorts gibi platformlar dikey kısa videoyu internetin ana formatı hâline getirdi.

Bu dönemin Türk meme kültürüne en belirgin etkisi, eski sahnelerin "edit" ve "replik" paylaşımlarıyla yeniden dolaşıma girmesi oldu. Yayınlanmasının üzerinden on yıldan fazla geçmiş bir dizi sahnesi, TikTok'ta replik hesaplarının paylaşımıyla yeni bir kuşağa ulaşabiliyor. Kuzey Güney'in fırın sahnesi, TikTok'ta bu şekilde yeniden paylaşılan sahnelerden biri.

Kısa video aynı zamanda canlı yayınları da meme kaynağına çevirdi: bir yayından kesilen tek bir cümle remikslenip bir ses trendine dönüşebiliyor.

Memeler kurumsallaşıyor

Türk meme kültürünün son yıllardaki ilginç yanlarından biri, markaların ve kurumların memelere dahil olması. En bilinen örneklerden biri futboldan: Şubat 2020'deki Fenerbahçe - Galatasaray derbisini Galatasaray deplasmanda 3-1 kazandı. Maçın ardından Fenerbahçeli futbolcu Ozan Tufan'ın röportajda art arda tekrarladığı "Böyle bir şey olabilir mi ya?" cümlesi sosyal medyada hemen memeleşti. Birkaç gün içinde Galatasaray'ın bu sözleri tişörte bastıracağı haberi çıktı. Rakip takımın futbolcusunun bir cümlesinin bir kulüp ürününe dönüşmesi, memelerin artık yalnızca internetin içinde kalmadığını gösteriyor.

Türk memelerini ne ayırıyor?

Kesin bir sınıflandırma yapmak zor, ama Meme Yarışması'ndaki soruları hazırlarken gördüğümüz birkaç ortak özellik var:

• Söz, görselden önemli. Türk memelerinin çoğu bir fotoğraftan çok bir cümleyle hatırlanıyor. Bu yüzden sitedeki her soru, bir memenin hangi sözle tanındığını soruyor.
• Ağız ve söyleyiş memenin parçası. "Neye bakıyon", "konuşuyon" gibi yazımlar, sözün nasıl söylendiğini de taşıyor. Memeyi doğru yazmak, onu doğru hatırlamak demek.
• Kaynak çok çeşitli. Diziler, sokak röportajları, spor programları, haber takipleri ve canlı yayınlar aynı ortak hafızada buluşuyor.
• Uzun ömür. Bir dizi sahnesi ya da bir haber anı, yıllar sonra yeni bir bağlamda yeniden yayılabiliyor.

Kendi meme hafızanı sına

Türk meme kültürünü en iyi, onu ne kadar tanıdığını görerek anlayabilirsin. Meme Yarışması'nda her soruda bir meme videosu ya da görseli çıkıyor ve hangi sözle tanındığını dört şık arasından bulmaya çalışıyorsun. Bilmediğin memelerin anlamını ve kökenini Meme Ansiklopedisi'nde, meme kavramının genel tarihini ise meme ne demek rehberimizde bulabilirsin.

Kaynaklar

• Vikipedi: Ekşi Sözlük — Kuruluş tarihi ve ilk yıllar.
• Vikipedi: İnci Sözlük — Kuruluş tarihi ve caps kültürüyle ilişkisi.
• Vikipedi: Zaytung — Hiciv haber sitesinin çıkışı ve adının kökeni.
• Wikipedia: Vine (service) — 6 saniyelik video platformunun açılış ve kapanış tarihleri.
• Sabah: Ozan Tufan Fenerbahçe - Galatasaray derbisine damga vurdu (24 Şubat 2020) ve Takvim: Galatasaray sözleri tişörte bastıracak (25 Şubat 2020)
• Cumhuriyet: Uğur Dündar, yıllar sonra 'Bezmenler' kavgasını anlattı (23 Temmuz 2022)
• Sarı Mikrofon (YouTube): Ankara Ayağını Denk Alsın, Mersinli Cihangir — Röportajın yayınlandığı kanal.
• Wikipedia: Kuzey Güney — Dizinin kanalı ve Kuzey Tekinoğlu karakteri.